U bent hier

25 jaar ARK: Leeuwense Waard

Het begon in de uiterwaarden langs de Waal bij Beneden Leeuwen ooit met zandwinning door de Delgromij. Zo  ontstond er in de Leeuwense Waard een 17 meter diepe zandwinningsplas die sinds jaar en dag de Kaliwaal wordt genoemd. Toen er geen zand meer werd gewonnen, raakten de wanden en bodem van deze diepe put bekleed met klei, dat neerdaalde uit het hier tot stilstand komende rivierwater. Deze afdekkende laag maakte de zandwinput geschikt voor opslag van materiaal waar we vanaf willen en niet goed raad mee weten. Sinds het voorjaar van 2003 wordt er licht verontreinigd slib in de Kaliwaal gestort.

Dwaalfilm Kaliwaal Leeuwen
Niet iedereen vond dit meteen een goed idee. Veel omwonenden hebben hier lang tegen geprotesteerd uit angst voor vervuiling van hun leefomgeving. Het gaat om verontreinigd slib dat al lang op de bodem van onze rivieren en kanalen ligt. Alleen al in Gelderland vele miljoenen kuubs. Dat is daar gekomen omdat in de vorige eeuw veel verontreinigende stoffen in het water zijn geloosd. Het water was toen zo vervuild dat er nauwelijks nog vis in leefde. Dankzij het uitvoeren van strenge internationale afspraken is het rivierwater nu weer veel schoner. Maar de bodem van onze wateren nog niet, want veel verontreinigende stoffen binden zich aan kleideeltjes.

Het slib dat vrijkomt tijdens het uitbaggeren van  rivieren, kanalen en havens is dus vervuild. Vorig jaar bijvoorbeeld kwam er slib uit de grachten van Culemborg en werd het Noord Hollands kanaal uitgebaggerd.  Schoonmaken lukt niet zomaar en daarom is een aantal plaatsen in Nederland aangewezen waar het gestort mag worden. De Kaliwaal is zo’n plek. Daar gebeurt het onder streng beheerste en gecontroleerde omstandigheden. Het slib wordt via een stortkoker dichtbij de bodem gebracht, vanaf een varend ponton, zodat het heel egaal over de bodem verspreid wordt. Rondom het gat en ook bij de vaaringang vanaf de Waal staan peilbuizen, waarin regelmatig waterkwaliteits gegevens worden gemeten en bekeken.

Het bijzondere is dat er inmiddels een fraaie wending is gegeven. Het Wereld Natuur Fonds en ARK Natuurontwikkeling hebben samen met de Delgromij/K3Delta een inrichtingsplan voor de Leeuwense Waard gemaakt. Voor de natuur zitten er daardoor nu voordelen aan het storten van verontreinigd slib: de rivierbodems worden schoner en het natuurgebied rond de Kaliwaal wordt flink uitgebreid. Er komt een waaier van geulen. Als het oorspronkelijke zandwingat over een paar jaar helemaal opgevuld is, wordt een afdekkende kleilaag aangebracht. Het vervuilde slib zit dan helemaal ingepakt. Vervolgens worden er een aantal geulen gegraven, in een vertakt waaierpatroon. Dit helpt voor betere waterafvoer tijdens hoogwater in de rivier. Bovendien krijgt naast water, ook de natuur in dit gebied veel ruimte.

Kinderen Leeuwense Waard
Veldles Leeuwense Waard mei 2005

Op 22 juni 1994 werd met hulp van mensen van het Wereld Natuur Fonds en van Gemeente West Maas en Waal de start gemaakt met het graven van de eerste geul, het begin van een waaier van geulen! Vroeger waren er naast de hoofdstroom van de rivier veel nevengeulen, maar de meeste nevengeulen in Nederland zijn dichtgeslibd of afgesneden van de rivier.

Dwaalfilm Voedselketen nevengeul Leeuwense Waard

Veldlesboekje Op speurtocht in de Leeuwense Waard
Veldlesboekje Op speurtocht in de Leeuwense Waard
Hier in de Leeuwense Waard ontstond weer de eerste meestromende nevengeul van Nederland. Dat werd gevierd! Om bewoners te betrekken bij de ontwikkelingen in hun voortuin, begonnen we ook met veldlessen voor alle schoolkinderen in het Land van Maas en Waal. ARK neemt vaak kinderen mee op struintochten door de natuur. Dat is een goed idee. Een echte beleving buiten is de beste ingang voor een verhaal, of dat nou gaat over natuur, over klimaatverandering, over waterveiligheid of over een milieuprobleem. Zo worden de kinderen, de leerkrachten en begeleidende ouders betrokken bij wat er gebeurt in hun leefomgeving.

Nevengeulen zijn van groot belang voor riviernatuur. De Waal is een steile “vaarbak” met snelstromend water, een soort snelweg voor schepen. Geen goede plek voor jonge visjes en kleine waterdiertjes. In de nevengeul stroomt het water niet zo snel en er liggen veel ondiepe plaatsen. Waterplanten kunnen hier groeien, er zijn schuilplekken voor kleine dieren en er is volop voedsel. Talloze waterdiertjes leven hier, filteraars als muggenlarven, ook kokerjuffers, libellenlarven, garnaalachtigen, weekdieren en ook jonge vissen. Vele soorten riviervis, ook zeldzame zoals rivierprik en rivierdonderpad, kunnen in een nevengeul beginnen aan hun levensloop: van paaien tot een veilige plek voor de eitjes, vislarven en opgroeiende jonge visjes. Bij visonderzoek in 1995 werden er in deze nevengeul al 21 soorten vis gevangen en inmiddels meer dan 35!  Al dat waterleven trekt vervolgens natuurlijk ook veel viseters aan, zoals reigers, aalscholvers en zelfs lepelaars.

Doe kaarten De Waal
Doe kaarten De Waal

En dus ook heel veel kinderen. Al ruim 18.000 kinderen kwamen sinds het graven van de geul struinen in de Leeuwense Waard. Ze onderzochten met schepnetten het water, speurden met kijkers naar vogels en schepen op de rivier. Ze beleefden er een stukje ruige natuur, waarin ze wilde kuddes paarden en runderen ontmoetten. De  grote grazers maken een landschap fraai en natuurlijk. Door  rondlopende en grazende dieren ontstaat een heel divers en afwisselend gebied, met paadjes, open plekken en ruigtes. Deze dynamiek is goed voor allerlei soorten vogels, planten en insecten, terwijl het gebied dus ook gebruikt wordt voor slibberging. Hiermee toont K3Delta, die naast de slibberging ook de waaier van geulen en de veldlessen mogelijk maakt, een fraai stukje maatschappelijke betrokkenheid.

Dwaalfilm Veldles Leeuwense Waard

In de Leeuwense Waard maken mensen dus kennis met de natuur van uiterwaarden en rivier. Kinderen beleven een spannend en uitdagend wildernis avontuur dichtbij huis. Ze horen over natuur, rivier en waterveiligheid. Voor hen zijn het buitenplezier en het natuuravontuur het belangrijkste. Naar de begeleidende ouders toe blijken de veldlessen duidelijk een communicatieve rol te vervullen: over wat er nou precies gebeurt in de Kaliwaal, maar ook over kwaliteit van het rivierwater, over rivierveiligheid, en hoe het zit met die kuddes wilde paarden en runderen.

De rivieren met hun uiterwaarden vormen een groene ruggengraat, met veel ruimte voor natuurlijke processen. Daarmee laat het rivierengebied echte, wilde, samenhangende natuur zien. De Leeuwense Waard is hiervan een schitterend voorbeeld voor elke bezoeker.