U bent hier

25 jaar ARK: Bouwen met Baksteen

De tijd dat kleiwinning leidde tot lelijke gaten in het landschap ligt ver achter ons. De bakens werden verzet toen halverwege jaren negentig de initiatiefnemers van het plan Levende Rivieren en de baksteenindustrie de handen ineen sloegen. Sindsdien zijn duizenden hectare natuur in de uiterwaarden van de grote rivieren ontwikkeld.

Intermezzo: Leerschool Millingerwaard: inspiratiebron voor Plan Ooievaar

In de Millingerwaard werd al natuur ontwikkeld voordat het woord natuurontwikkeling bestond. De bedenkers van Plan Ooievaar zagen hier in de jaren zeventig en tachtig hoe snel en uitbundig de natuur om zich heen greep in nieuw gegraven kleiputten. Veel planten en dieren van de almaar schaarser wordende riviermoerassen vonden een wijkplaats in de ondiepe ontkleiingen. En op de omringende agrarische landerijen werd het juist steeds stiller en kleurlozer. Zo ontdekten ze de sleutel tot het uiterwaardenherstel. De toekomst van de uitwaardennatuur was weinig rooskleurig in een coalitie met de moderne landbouw. Kleiwinning voor de baksteenindustrie bood veel betere perspectieven.

Millingerwaard
Zicht op ontkleiingen, oud en nieuw, in Millingerwaard, 2013

Van opponent tot bondgenoot

Natuurbeschermers en baksteenbakkers zijn niet altijd bondgenoten geweest. In de laatste decennia van vorige eeuw kruisten beide partijen steeds vaker de degens over de locaties voor kleiwinning. De aanwijzing van de kleiwinlocaties verliep destijds erg hapsnap en het graafwerk resulteerde vaak in een verminkt landschap met vierkante kleiputten en steile oevers. Soms werd ook nog zand gewonnen met diepe plassen tot gevolg. De baksteenindustrie had destijds nog weinig oog voor de situatie waarin men een gebied achterliet. En dat resulteerde in een groeiende weerstand onder de lokale bewoners.

Dwaalfilm.eu: Nieuwe natuur door reliëfvolgende ontkleiing

Toen de natuurontwikkelaars-in-spe opperden om kleiwinning doelgericht in te zetten als instrument om natuur te herstellen, ging een nieuw licht schijnen. De riviernatuur kon een geweldige duw in de rug worden gegeven door van opgeslibde uiterwaarden de kleilagen af te pellen en historische rivierlopen weer bloot te leggen. In voorgaande decennia hadden de natuurbeschermingsorganisaties nog ingezet op het behoud van de bloemrijke en weidevogelrijke uiterwaarden. Maar deze natuurwaarden gingen met rasse schreden achteruit in de steeds hoger opgeslibde uiterwaarden met een landbouw die steeds verder intensiveerde. Hoe hoger en droger het land des te profijtelijker voor de landbouw. Met de extreme hoogwaters van 1993 en 1995 keerde bovendien het eeuwenoude besef terug dat uiterwaarden in de eerste plaats dienen voor de opvang van hoogwater en de veiligheid van de burgers. Toen was het rekensommetje snel gemaakt. Halverwege jaren negentig gingen de lichten op groen voor doelgerichte, grootschalige ontkleiingen in de uiterwaarden, voor hoogwaterbescherming en meer natuur. Plotseling werd de baksteenindustrie een gewaardeerde marktpartij bij het herstel van hoogwaterveiligheid en uiterwaardennatuur.

Intermezzo: Nederland, het land van de zelfrijzende uiterwaarden

Ooit kozen de riviertakken zelf hun weg door ons laagland. Overstromingen, erosie en sedimentatie boetseerden onbelemmerd het landschap en planten en dieren grepen hun kansen waar het geschikt was. Uiteindelijk werd de rivier door onze voorouders aan banden gelegd, de overstromingsruimte verkleind en steeds sterker gereguleerd. Vooral de erosiekrachten werden gemuilkorfd met dijken, kades, kribben en dammen. Riviererosie werd daarmee voor een groot deel uitgebannen. Met de inperking van de overstromingsruimte werd de sedimentatie van zand en klei beperkt tot de uiterwaarden. Daar is de opslibbing altijd doorgegaan. Sterker nog, door de aanleg van allerlei dwarskades kreeg de opslibbing zelfs een duwtje in de rug. Aldus is ons uiterwaardenlandschap een zelfrijzend systeem geworden waar elke overstroming een nieuwe centimeter slib deponeert. Bijna overal liggen de uiterwaarden inmiddels hoger dan het ingeklonken, omringende land. Uniek in de wereld maar wel risicovol.

Vers laagje klei na hoogwater
Vers laagje klei na hoogwater

In dit perspectief is het kunstmatig verlagen van de uiterwaard  een min of meer natuureigen ingreep. Het graafwerk valt te vergelijken met het nabootsen van het uitgebannen erosieproces. En door het graven zoveel mogelijk af te stemmen op de contouren in de ondergrond (reliëfvolgend ontkleien) doe je recht aan de rivierhistorie. In plaats van kriskras te graven pel je de kleilagen van de zandondergrond af en leg je eeuwenoude geulen en zandbanken bloot. Een betere uitgangssituatie voor nieuwe natuur in de uiterwaarden is niet denkbaar.

Het imago van de baksteenindustrie raakte flink opgepoetst. Met rivierklei beschikken we over een regenereerbare grondstof; de rivieren blijven het onverminderd aanvoeren. Bakstenen en straatklinkers zijn duurzame en slijtvaste producten. Het stenen bakken is een relatief schoon proces en moderne steenfabrieken kennen een geavanceerd productieproces dat stenen van allerlei type en kleur kan leveren, met goede isolerende eigenschappen voor woningen. Wienerberger Bricks voerde samen met het Wereld Natuur Fonds jarenlang de reclameslogan BOUWEN MET BAKSTEEN IS BOUWEN AAN NATUUR. Goed gekozen winlocaties leveren tegenwoordig jaarlijks niet alleen de grondstof op voor 1,5 miljard bakstenen, goed voor 80.000 huizen, maar ook 100 tot 150 hectare nieuwe natuur en een verbeterde rivierveiligheid. Het begrip win-win-situatie krijgt hier wel een heel bijzondere betekenis.

Dwaalfilm.eu: Bouwen met baksteen

Intermezzo: Tijdens een excursie met basisschool leerlingen

“Misschien bestaat je eigen huis wel uit bakstenen van klei uit deze uiterwaard. Wij een mooie woonplek en de visjes en watervogels in dit nieuwe moeras een goede woonstek. Dat is een slimme deal nietwaar? Voor elke baksteen aan je huis een stekelbaarsje extra? En een snoek, fuut en wat libellen erbij per huis, en een bever per buurtje? Daarom mag je ook gerust zeggen dat het jullie natuurgebied is. Je hebt er een onzichtbare band mee via je huis en straat.”

Dwaalfilm.eu: Natuur in kleiputten